Dağıdıcı güc, yoxsa inkişaf mühərriki? Müharibələrin dünya iqtisadiyyatına real təsiri

Dağıdıcı güc, yoxsa inkişaf mühərriki? Müharibələrin dünya iqtisadiyyatına real təsiri

Bugün, 15:40

Müharibələr bəşəriyyət tarixi boyu təkcə geosiyasi xəritələri deyil, həm də qlobal iqtisadiyyatın gedişatını kökündən dəyişdirib. İlk baxışdan elə görünə bilər ki, hərbi sənayenin böyüməsi və müharibədən sonrakı bərpa prosesləri iqtisadiyyata "canlılıq" gətirir. Lakin aparıcı iqtisadçılar və maliyyə analitikləri bu məsələyə daha dərindən və tənqidi yanaşırlar.

Bəs, ümumi götürsük, müharibələrin dünya iqtisadiyyatına hər hansı bir xeyri varmı, yoxsa bu, sadəcə bir illüziyadır?

Məşhur fransız iqtisadçısı Frederik Bastiat hələ XIX əsrdə "Sınıq pəncərə illüziyası" (Broken Window Fallacy) nəzəriyyəsini irəli sürmüşdür. Bu nəzəriyyə müharibə iqtisadiyyatını anlamaq üçün mükəmməl bir modeldir:

Əgər bir uşaq pəncərəni sındırarsa, ev sahibi yeni şüşə almaq üçün pul xərcləyir. Bu, şüşəçiyə gəlir gətirir, şüşəçi isə həmin pulla çəkməçidən ayaqqabı alır. Zahirən elə görünür ki, pəncərənin sınması iqtisadiyyatı canlandırdı. Lakin realda ev sahibi həmin pulu pəncərəyə yox, bəlkə də yeni bir kitab almağa xərcləyəcəkdi. İndi onun həm kitabı, həm də salamat pəncərəsi olmaq əvəzinə, sadəcə bərpa olunmuş köhnə pəncərəsi var. Cəmiyyət varlanmadı, əksinə, resurs itirdi.

Müharibələr də eynilə bu prinsiplə işləyir. Dağıdılan şəhərlərin yenidən tikilməsi Ümumi Daxili Məhsul (ÜDM) göstəricilərini rəqəmsal olaraq artıra bilər, lakin bu, real rifah artımı deyil, sadəcə itirilənlərin bərpasıdır.

Müharibənin "Xeyirləri": İllüziya və Müvəqqəti Faktlar

Bəzi analitiklər müharibələrin müəyyən sahələrə müsbət təsir göstərdiyini iddia edirlər. Bu arqumentlər əsasən aşağıdakılardır:

İkinci Dünya Müharibəsi dövründə radar sistemləri, penisillin, nüvə enerjisi və kompyuter texnologiyalarının ilkin formaları məhz hərbi ehtiyaclar üçün sürətlə inkişaf etdiril.
Müharibə dövründə hərbi zavodlar tam gücü ilə işləyir və işsizlik kəskin şəkildə azalır (Məsələn, ABŞ-ın Böyük Depressiyadan çıxmasında İkinci Dünya Müharibəsinin rolu).
Silah və müdafiə sənayesi istehsalçıları qlobal böhranlar fonunda milyardlarla dollar qazanc əldə edirlər.

Müharibənin Qlobal İqtisadiyyata Real Ziyanları

Müasir analitiklər qeyd edirlər ki, yuxarıda sadalanan "faydalar" müharibənin vurduğu qlobal ziyanların kölgəsində qalır:

İqtisadiyyatın ən mühüm elementi insandır. Müharibələr ən məhsuldar işçi qüvvəsini (gəncləri) sıradan çıxarır və böyük miqyaslı demoqrafik böhranlara yol açır.
Müharibələr tədarük zəncirlərini qırır. Məsələn, son Rusiya-Ukrayna müharibəsi qlobal enerji və taxıl qiymətlərini kəskin artıraraq dünya miqyasında inflyasiyaya səbəb oldu.
Silah, raket və tank istehsalına xərclənən milyardlarla dollar təhsil, səhiyyə, elm və infrastruktur layihələrindən kəsilən vəsaitlərdir. Raket istehsalı gələcəyə investisiya deyil, bir neçə saniyədə yox olan xərcdir.
Müharibə aparan dövlətlər böyük borc bataqlığına düşürlər ki, bunun da bədəlini sonradan vergi ödəyiciləri onilliklər ərzində ödəyir.

Nobel mükafatı laureatı, iqtisadçı Cozef Stiqlits (Joseph Stiglitz) İraq müharibəsinin ABŞ iqtisadiyyatına təsirlərini araşdırarkən sübut etmişdir ki, müharibələr iqtisadi artımı stimullaşdırmır, əksinə, qlobal maliyyə sabitliyini sarsıdır.

Müharibələrin dünya iqtisadiyyatına qlobal və uzunmüddətli mənada heç bir xeyri yoxdur. Müharibə yalnız dar bir qrupun — hərbi korporasiyaların və müəyyən spekulyantların xeyrinə işləyir. Qlobal iqtisadiyyat üçün isə ən böyük inkişaf mühərriki sabitlik, açıq ticarət və sülhdür. Çünki varlıq dağıtmaqla deyil, yaratmaqla ölçülür.