Türkiyə Cümhuriyyətinin qurulmasına aparan tarixi prosesdə 28 oktyabr 1923-cü il dönüş nöqtələrindən biri olub. Həmin axşam Ankaradakı Çankaya köşkündə yaxın silahdaşları ilə bir araya gələn Mustafa Kamal Atatürk ertəsi gün Cümhuriyyətin elan ediləcəyini bildirib. Oktyabrın 29-da Türkiyə Böyük Millət Məclisində (TBMM) qəbul edilən qərarla dövlətin idarəetmə forması rəsmən müəyyənləşib və Atatürk Türkiyə Cümhuriyyətinin ilk prezidenti seçilib.
sedanews.az xəbər verir ki, Türkiyənin dövlətçilik tarixində mühüm yer tutan bu hadisə ölkənin müstəqillik mübarizəsinin yeni dövlət quruluşu ilə tamamlanmasının əsas mərhələlərindən biri olub.
Cümhuriyyətə gedən yol Mustafa Kamal Atatürkün 19 may 1919-cu ildə Samsuna çıxması ilə başlayan Milli Mücadilə illərində formalaşıb. Atatürk Ərzurum Konqresi zamanı Mazhar Müfit Kansuyə qələbədən sonra qurulacaq hökumət formasının Cümhuriyyət olacağını bildirib. Lakin dövrün siyasi şəraitini nəzərə alaraq bu fikrini bir müddət açıq şəkildə ifadə etməyib.
1920-ci il aprelin 23-də TBMM-nin açılması xalq hakimiyyətinə əsaslanan yeni idarəetmənin təməlini qoyub. 1923-cü il iyulun 24-də Lozanna Sülh Müqaviləsinin imzalanması ilə Türkiyənin müstəqilliyi beynəlxalq səviyyədə tanınıb. Həmin il oktyabrın 13-də Ankaranın paytaxt elan edilməsi isə yeni dövlətin siyasi və inzibati quruluşunun formalaşmasında mühüm addım olub.
Bununla belə, müharibədə qazanılan qələbələrdən sonra dövlətin idarəetmə formasının rəsmən müəyyənləşdirilməsinə və dövlət başçılığı məsələsinin həllinə ehtiyac yaranıb. Oktyabrın 27-də Nazirlər Kabinetinin istefası və yeni hökumətin qurula bilməməsi siyasi böhranı dərinləşdirib. Bu vəziyyət dövlət idarəçiliyində dəyişiklikləri zəruri edib.
Çankaya köşkündə verilən tarixi qərar
1923-cü il oktyabrın 28-də Mustafa Kamal Paşa yaxın silahdaşlarını Çankaya köşkünə şam yeməyinə dəvət edib. Görüşdə İsmət Paşa, Kazım Paşa, Fəthi bəy, Kəmaləddin Sami Paşa, Halit Paşa, Fuad bəy və Ruşən Eşrəf bəy də daxil olmaqla bir sıra siyasi və hərbi xadimlər iştirak ediblər.
Atatürk uzun müddətdir düşündüyü Cümhuriyyətin elan edilməsi qərarını həmin axşam iştirakçılara açıqlayıb.
O, illər sonra “Nutuk” əsərində həmin gecəni belə xatırlayıb:
“Yemək zamanı ‘Sabah Cümhuriyyəti elan edəcəyik’, – dedim. Orada olan dostlar dərhal fikrimə qoşuldular. Yeməyi dayandırdıq. Həmin andan etibarən necə hərəkət edəcəyimizlə bağlı qısa bir plan hazırladım və dostları vəzifələndirdim”.
Şam yeməyindən sonra Mustafa Kamal Paşa İsmət Paşa ilə birlikdə 1921-ci il Konstitusiyasına dəyişiklikləri nəzərdə tutan qanun layihəsini hazırlayıb. Beləliklə, Çankaya köşkündə verilən siyasi qərar ertəsi gün parlamentin müzakirəsinə çıxarılacaq hüquqi sənədə çevrilib.
Cümhuriyyət saat 20:30-da elan edildi
1923-cü il oktyabrın 29-da TBMM-də Türkiyənin gələcəyini müəyyənləşdirən tarixi müzakirələr keçirilib. Anadolu Agentliyinin arxivində yer alan dövrün fransızdilli bülletenlərinə görə, parlamentin iclası saat 18:00-da başlayıb.
Konstitusiya komissiyasının hazırladığı və Cümhuriyyətin elanını nəzərdə tutan təklif müzakirəyə çıxarılıb. Deputat Yunus Nadi və digər millət vəkilləri yeni idarəetmə formasının əhəmiyyəti barədə fikirlərini bildiriblər.
Müzakirələrdən sonra 1921-ci il Konstitusiyasına dəyişiklik edilib və “Türkiyə dövlətinin idarəetmə forması Cümhuriyyətdir” müddəası qəbul olunub.
Saat 20:30-da iclasda iştirak edən 158 deputatın hamısının lehinə səs verməsi ilə Türkiyədə Cümhuriyyət elan edilib. Qərar parlamentdə “Yaşasın Cümhuriyyət!” səsləri və alqışlarla qarşılanıb.
Beləliklə, 1920-ci il aprelin 23-də TBMM-nin açılması ilə əsası qoyulan milli suverenlik prinsipi dövlətin idarəetmə formasında da rəsmiləşdirilib.
Atatürk Türkiyə Cümhuriyyətinin ilk prezidenti seçildi
Cümhuriyyətin elanından sonra həmin gün prezident seçkisi keçirilib. Gizli səsvermədə 158 deputatın hamısının səsini qazanan Qazi Mustafa Kamal Paşa Türkiyə Cümhuriyyətinin ilk prezidenti seçilib.
Prezident kimi ilk dəfə parlament kürsüsündən çıxış edən Atatürk türk xalqının müstəqillik mübarizəsində göstərdiyi qətiyyəti vurğulayıb və yeni dövlətin gələcəyinə inamını ifadə edib.
O, tarixi çıxışını bu sözlərlə tamamlayıb: “Türkiyə Cümhuriyyəti xoşbəxt, uğurlu və qalib olacaq”.
Cümhuriyyətin elanından sonra hökumətin formalaşdırılması məsələsi də həllini tapıb. İlk hökuməti qurmaq İsmət Paşaya həvalə edilib, Fəthi bəy isə TBMM-nin sədri seçilib.
Cümhuriyyətin elan olunması 29 oktyabr gecəsi və ertəsi gün ölkənin müxtəlif yerlərində qeyd edilib. 1924-cü il oktyabrın 26-da yayımlanan qərarla bayramın 101 top atəşi və müxtəlif tədbirlərlə qeyd olunması nəzərdə tutulub.
1925-ci il aprelin 19-da qəbul edilən qanunla isə 29 oktyabr milli bayram elan edilib. Həmin vaxtdan etibarən bu tarix Türkiyədə Cümhuriyyət Bayramı kimi qeyd olunur.
Çankaya köşkündə 28 oktyabr 1923-cü il axşamı səslənən “Sabah Cümhuriyyəti elan edəcəyik” sözləri bu gün də Türkiyə Cümhuriyyətinin yaranma tarixinin ən yaddaqalan ifadələrindən biri olaraq qalır.